Một bài đánh giá sách hay không chỉ cho chúng ta biết cuốn sách đó có đáng đọc hay không.
Nó cho chúng ta biết tại sao.
Sự khác biệt đó rất quan trọng. Ai cũng có thể viết rằng một cuốn tiểu thuyết “tuyệt vời”, “nhàm chán” hoặc “không dành cho tôi”. Nhưng một bài đánh giá chu đáo đi xa hơn thế. Nó xem xét tác giả đang cố gắng đạt được điều gì, kiểm tra mức độ thành công của cuốn sách, và cung cấp cho độc giả đủ hiểu biết để quyết định liệu cuốn sách có nên nằm trong danh sách đọc của họ hay không.
Những bài đánh giá hay nhất thậm chí có thể làm được điều bất ngờ: khiến chúng ta quan tâm đến một cuốn sách mà mình chưa từng có ý định đọc.
Vậy điều gì phân biệt một phản ứng thông thường với một bài đánh giá sách thực sự hữu ích?
Đánh giá không chỉ là tóm tắt
Một trong những sai lầm phổ biến nhất khi đánh giá sách là dành quá nhiều thời gian giải thích điều gì xảy ra.
Một chút bối cảnh là cần thiết. Độc giả cần biết họ đang xem loại sách gì, nhân vật chính là ai, câu chuyện diễn ra ở đâu, hoặc tác giả đang khám phá câu hỏi gì.
Nhưng một bài đánh giá không nên trở thành vật thay thế cho việc đọc cuốn sách.
Một bản tóm tắt cốt truyện trả lời câu hỏi, “Điều gì xảy ra?”
Một bài đánh giá đặt ra những câu hỏi thú vị hơn:
Tại sao điều đó lại xảy ra theo cách này?
Nó có hiệu quả không?
Tác giả đang cố nói điều gì?
Điều gì làm cho cuốn sách trở nên đặc biệt?
Cách viết ảnh hưởng đến trải nghiệm đọc như thế nào?
Sự khác biệt có vẻ nhỏ, nhưng nó thay đổi toàn bộ mục đích của bài viết. Một bản tóm tắt cung cấp thông tin. Một bài đánh giá mang lại góc nhìn.
Người đánh giá cần có quan điểm
Mọi bài đánh giá hay đều có một luận điểm, dù có thể rất nhẹ nhàng.
Điều đó không có nghĩa là người đánh giá cần phải kịch tính hoặc cố tình gây tranh cãi. Nó chỉ có nghĩa là bài đánh giá nên có điều gì đó để nói ngoài việc người đánh giá có thích cuốn sách hay không.
Có thể nhân vật của cuốn tiểu thuyết được xây dựng tuyệt đẹp nhưng cái kết lại có vẻ vội vàng. Có thể văn phong của tác giả rất xuất sắc, dù cốt truyện di chuyển chậm. Có thể cuốn sách đề cập đến một chủ đề quan trọng nhưng lại dựa quá nhiều vào những ý tưởng quen thuộc.
Những quan sát này mang lại cá tính cho bài đánh giá.
Độc giả nên kết thúc bài đánh giá không chỉ hiểu người đánh giá nghĩ gì, mà còn hiểu cách người đánh giá đi đến kết luận đó.
Đó là lúc phê bình trở nên có giá trị hơn một lời giới thiệu đơn thuần.
Bối cảnh giúp chúng ta đọc kỹ càng hơn
Một cuốn sách không tồn tại hoàn toàn độc lập.
Biết đôi điều về tác phẩm trước đây của tác giả, thời kỳ mà cuốn tiểu thuyết được viết, hoặc truyền thống văn học mà nó thuộc về có thể thay đổi cách chúng ta hiểu nó.
Ví dụ, một cuốn tiểu thuyết lịch sử có thể xứng đáng được xem xét cùng với những sự kiện có thật đã truyền cảm hứng cho nó. Một cuốn tiểu thuyết đầu tay có thể tiết lộ một nhà văn đang thử nghiệm những ý tưởng sẽ được phát triển hơn trong các cuốn sách sau. Một cuốn tiểu thuyết đương đại có thể chủ ý phản hồi một truyền thống văn học cũ hơn.
Bối cảnh không nên lấn át bài đánh giá, nhưng đúng liều lượng có thể làm cho một cách diễn giải phong phú hơn nhiều.
Người đánh giá trở thành, theo một nghĩa nào đó, một người dẫn đường — không nói cho độc giả biết họ phải nghĩ gì, mà chỉ ra những chi tiết mà họ có thể bỏ qua.
Phong cách viết cần được chú ý
Một câu chuyện có thể hấp dẫn, nhưng cách câu chuyện đó được kể cũng quan trọng không kém.
Văn xuôi có tiết chế và chính xác hay trau chuốt và giàu không khí? Tác giả có dựa nhiều vào đối thoại không? Những miêu tả có sinh động không? Nhịp điệu của câu văn có tạo ra một tâm trạng cụ thể không?
Một số nhà văn biến mất sau nhân vật của họ. Những người khác có giọng điệu đặc biệt đến mức mỗi trang đều mang dấu ấn của họ.
Một bài đánh giá mạnh mẽ nhận ra những lựa chọn này.
Hãy xem xét sự khác biệt giữa việc nói:
“Văn viết thật đẹp.”
và giải thích điều gì làm cho nó đẹp.
Có thể tác giả sử dụng hình ảnh đặc biệt chính xác. Có thể các câu văn được tiết chế một cách có chủ ý. Có thể ngôn ngữ tạo ra cảm giác gần gũi khiến người đọc cảm thấy đặc biệt gần gũi với nhân vật.
Những quan sát cụ thể hầu như luôn hữu ích hơn những lời khen chung chung.
Nhân vật nên giống như con người thật
Đối với tiểu thuyết, phát triển nhân vật thường là một trong những điều tiết lộ nhất mà người đánh giá có thể xem xét.
Nhân vật có đáng tin không? Họ có thay đổi không? Quyết định của họ có hợp lý trong thế giới của câu chuyện không? Động cơ của họ có rõ ràng không?
Nhưng sự phức tạp không nhất thiết có nghĩa là dễ mến.
Một số nhân vật văn học đáng nhớ nhất là ích kỷ, khó chịu, không đáng tin cậy hoặc phức tạp về mặt đạo đức. Một nhân vật thành công không nhất thiết phải là người mà chúng ta muốn làm bạn.
Họ chỉ cần cảm thấy sống động trên trang giấy.
Một bài đánh giá chu đáo có thể khám phá những mâu thuẫn đó thay vì rút gọn nhân vật thành những nhãn như “tốt”, “xấu”, “dễ đồng cảm” hoặc “khó ưa”.
Còn về cái kết thì sao?
Các kết thúc đặc biệt khó đánh giá.
Độc giả muốn biết liệu phần kết có cảm giác thỏa mãn không, nhưng giải thích quá nhiều có thể làm hỏng trải nghiệm cho người chưa đọc cuốn sách.
Đây là lúc sự tiết chế trở thành một phần của việc đánh giá tốt.
Người đánh giá có thể thảo luận liệu một cái kết có cảm giác xứng đáng, bất ngờ, mơ hồ, cảm động hay quá dễ dãi mà không tiết lộ những chi tiết làm nên ý nghĩa của nó.
Cảnh báo tiết lộ nội dung rất hữu ích khi cần thảo luận sâu hơn. Ngay cả khi đó, tiết lộ nên phục vụ cho phân tích thay vì chỉ tồn tại để gây hiệu ứng kịch tính.
Mục đích của một bài đánh giá là mở ra một cuộc trò chuyện về cuốn sách, không phải đóng lại trước khi độc giả có cơ hội trải nghiệm câu chuyện.
Trung thực không có nghĩa là gay gắt
Người đánh giá không nhất thiết phải thích một cuốn sách.
Thực tế, một số bài đánh giá thú vị nhất được viết về những cuốn sách gây chia rẽ ý kiến.
Nhưng phê bình mạnh mẽ nhất khi nó công bằng.
Có sự khác biệt giữa việc nói rằng đối thoại của một cuốn tiểu thuyết có vẻ không tự nhiên và việc chỉ gọi tác giả là một nhà văn tồi. Điều đầu tiên là một quan sát có thể thảo luận. Điều thứ hai chủ yếu là một sự bác bỏ.
Phê bình tốt tách tác phẩm ra khỏi con người đã tạo ra nó.
Một cuốn sách có thể thất bại ở một số khía cạnh nhưng vẫn thành công ở những khía cạnh khác. Một cốt truyện yếu có thể tồn tại cùng với văn xuôi xuất sắc. Một tiền đề tuyệt vời có thể bị phá hỏng bởi nhịp độ không đều. Một cuốn tiểu thuyết khiếm khuyết vẫn có thể chứa một nhân vật, cảnh hoặc ý tưởng theo người đọc trong nhiều năm.
Sắc thái không làm cho bài đánh giá kém quyết đoán hơn.
Nó làm cho bài đánh giá thuyết phục hơn.
Bằng chứng làm cho ý kiến trở nên có ý nghĩa
Một bài đánh giá cuối cùng là một lập luận, và lập luận cần được hỗ trợ.
Điều đó không có nghĩa là điền mọi đoạn văn bằng trích dẫn. Trong hầu hết trường hợp, một vài ví dụ được chọn lọc cẩn thận là đủ.
Nếu bạn tin rằng các nhân vật được phát triển đặc biệt tốt, hãy chỉ ra một khoảnh khắc chứng minh điều đó.
Nếu nhịp độ trở thành vấn đề ở giữa cuốn tiểu thuyết, hãy giải thích ở đâu và tại sao.
Nếu tác giả xử lý một chủ đề khó đặc biệt tốt, hãy xác định cách tiếp cận làm cho nó hiệu quả.
Tính cụ thể mang lại cho độc giả điều gì đó họ có thể tự đánh giá.
Nó cũng chứng minh rằng người đánh giá đã chú ý.
Một bài đánh giá tuyệt vời hiểu độc giả của mình
Không phải cuốn sách nào cũng cần được giới thiệu cho tất cả mọi người.
Một người đánh giá chu đáo nhận ra rằng việc đọc là cá nhân.
Người yêu thích những cuốn ly kỳ nhịp độ nhanh có thể có ít kiên nhẫn với một gia đình sử thi dài 500 trang. Một độc giả quan tâm đến tiểu thuyết văn học có thể chủ động thích nhịp độ chậm hơn mà người khác thấy khó chịu.
Thay vì hỏi liệu một cuốn sách có phải là “hay” một cách phổ quát, có thể hữu ích hơn khi hỏi:
Cuốn sách này dành cho ai?
Câu hỏi đó cho phép một bài đánh giá trở nên chính xác hơn.
Một cuốn tiểu thuyết có thể được viết đẹp và vẫn không phù hợp với mọi độc giả. Một cuốn sách phổ biến có thể có những điểm yếu thực sự và vẫn mang lại chính xác loại trải nghiệm mà ai đó đang tìm kiếm.
Những bài đánh giá hay nhất hiểu được sự khác biệt này.
Người đánh giá nên để lại chỗ cho độc giả
Có lẽ phẩm chất quan trọng nhất của một bài đánh giá sách tuyệt vời là sự khiêm tốn.
Một bài đánh giá là cách diễn giải của một người.
Nó không phải là phán quyết cuối cùng về một cuốn sách.
Độc giả mang theo kinh nghiệm, ký ức, kỳ vọng và định kiến của riêng họ vào mọi thứ họ đọc. Hai độc giả thông minh có thể kết thúc cùng một cuốn tiểu thuyết với những kết luận hoàn toàn khác nhau — và cả hai đều có lý do chính đáng cho cảm nhận của mình.
Đó không phải là điểm yếu của văn học.
Đó là một trong những điểm mạnh nhất của nó.
Do đó, một bài đánh giá nên mời gọi suy nghĩ thay vì đòi hỏi sự đồng ý.
Câu hỏi mà mọi bài đánh giá nên trả lời
Sau tất cả những thảo luận về văn xuôi, nhân vật, kết cấu, chủ đề, bối cảnh và kết thúc, một bài đánh giá tuyệt vời cuối cùng cần trả lời một câu hỏi đơn giản:
Tại sao tôi nên quan tâm đến cuốn sách này?
Câu trả lời không nhất thiết phải là, “Vì bạn nên đọc nó.”
Nó có thể là:
Vì nhân vật chính không thể nào quên.
Vì tác giả tiếp cận một chủ đề quen thuộc từ một hướng xa lạ.
Vì văn viết thật xuất sắc.
Vì cuốn sách nắm bắt được điều gì đó đúng đắn về thế giới chúng ta đang sống.
Vì nó đặt ra một câu hỏi mà bạn có thể vẫn đang nghĩ đến vào ngày mai.
Hoặc có thể vì cuốn sách thất bại theo những cách thú vị — và những thất bại đó đáng để thảo luận.
Đó là điều làm cho việc đánh giá trở nên quý giá. Người đánh giá không chỉ đứng giữa một cuốn sách và độc giả tiềm năng của nó. Một người đánh giá giỏi tạo ra một cuộc trò chuyện thứ hai xung quanh cuốn sách.
Và đôi khi, chính cuộc trò chuyện đó là điều khiến chúng ta muốn cầm cuốn sách lên.
Công thức đơn giản cho một bài đánh giá tốt hơn
Nếu bạn đang viết bài đánh giá sách của riêng mình, không có một công thức duy nhất nào bạn phải tuân theo. Nhưng một cấu trúc hữu ích có thể trông như thế này:
1. Giới thiệu cuốn sách.
Cung cấp cho độc giả bối cảnh cơ bản mà không tóm tắt toàn bộ cốt truyện.
2. Nêu ấn tượng chính của bạn.
Điều trung tâm bạn muốn nói về cuốn sách là gì?
3. Xem xét cách viết.
Thảo luận về giọng điệu, phong cách, kết cấu, nhịp độ hoặc cách sử dụng ngôn ngữ của tác giả.
4. Nhìn vào nhân vật và ý tưởng.
Điều gì mang lại cho cuốn sách sức nặng cảm xúc hoặc trí tuệ?
5. Sử dụng ví dụ cụ thể.
Hỗ trợ quan sát của bạn bằng những khoảnh khắc, chi tiết hoặc trích dẫn ngắn khi thích hợp.
6. Xem xét điểm yếu của nó.
Ngay cả những cuốn sách bạn ngưỡng mộ cũng có thể có khiếm khuyết.
7. Giải thích ai có thể thích nó.
Nghĩ về loại độc giả có khả năng đánh giá cao cuốn sách nhất.
8. Kết thúc bằng một suy nghĩ đáng nhớ.
Một quan sát cuối cùng mạnh mẽ có thể ở lại với độc giả lâu sau khi bài đánh giá kết thúc.
Công thức rất hữu ích, nhưng nó không bao giờ nên trở thành một cái lồng. Những bài đánh giá hay nhất có nhịp điệu và cá tính riêng.
Sau cùng, một bài đánh giá về một cuốn sách đáng chú ý cũng nên là một thứ đáng đọc theo cách riêng của nó.
Trang cuối
Một bài đánh giá sách tuyệt vời không thay thế trải nghiệm đọc.
Nó thêm một lớp khác vào đó.
Nó cho chúng ta lý do để nhìn kỹ hơn vào một nhân vật, xem xét lại một cái kết, nhận ra kỹ thuật của một nhà văn, hoặc cuối cùng cầm lên một cuốn sách đã nằm im trên kệ.
Người đánh giá mang một góc nhìn vào cuộc trò chuyện.
Độc giả mang một góc nhìn khác.
Và ở đâu đó giữa hai góc nhìn, cuốn sách trở thành một thứ gì đó lớn hơn những từ ngữ được in trên trang giấy.
Đó có thể là mục đích thực sự của phê bình văn học: không phải nói cho chúng ta biết phải nghĩ gì, mà là cho chúng ta những câu hỏi tốt hơn để đặt ra.
Điều gì tạo nên một bài đánh giá sách tuyệt vời?
Có lẽ, cuối cùng, nó chỉ đơn giản là một bài đánh giá khiến chúng ta muốn tiếp tục nói về cuốn sách.